CZYNNIKI RYZYKA A POMOC PSYCHOLOGICZNA

E. Laskowska, M. Tulińska

Celem naszego opracowania jest próba scharakteryzowania przemian rozwojowych człowieka, począwszy od narodzin, skończywszy na 3 roku życia. Charakterystyka ta pozwoli nam na przeanalizowanie czynników mogących zaburzyć rozwój dziecka w tym okresie oraz zaplanowanie programu pomocy psychologicznej dla dziecka i jego najbliższego otoczenia.

Osiągnięcia okresu wczesnodziecięcego

Rozwój psychoruchowy dziecka można traktować jako efekt działania różnych czynników zewnętrznych i wewnętrznych. Co więcej, okazuje się, że to interakcja tych dwóch grup czynników determinuje przebieg zmian rozwojowych u każdego dziecka (Schaffer, 1987). Osiągnięcia tego okresu rozwojowego mają ogromne znaczenie dla następnych etapów rozwoju. Stanowią bowiem pewnego rodzaju bazę, na której będą kształtować się rozmaite umiejętności na przestrzeni kolejnych lat życia. Charakterystykę tych zmian pokrótce przedstawia Rys.1.

diagram

Pod koniec tego okresu rozwojowego większość dzieci posiada podstawową sprawność komunikacyjną. Dziecko potrafi wymawiać nie tylko pojedyncze słowa zróżnicowane intonacyjnie i akcentowo, lecz także łączyć te wyrazy w proste zdania oraz używać liczby mnogiej. Z czasem tworzy zdania złożone pod względem jakościowym i ilościowym. Trzylatek umie nazwać wskazywane przedmioty, rozumie treść prostych poleceń i spełnia je. Zasób używanych słów w tym wieku wnosi ok. 1000 elementów (słownik bierny jest większy). Dojrzałość układu kostno-mięśniowego umożliwia dziecku utrzymywanie równowagi i kontrolę postawy. Trzyletnie dziecko potrafi samodzielnie chodzić, biegać, pokonywać przeszkody, skakać, wchodzić po schodach. Nie sprawia mu większej trudności chodzenie do tyłu, pedałowanie na rowerku, stanie na jednej nodze. Powyższe umiejętności pozwalają dziecku na aktywną eksplorację otaczającej rzeczywistości. Rozwój koordynacji wzrokowo-ruchowej pozwala trzylatkowi na wykonywanie w miarę precyzyjnie czynności manualnych. Dziecko w tym wieku potrafi budować wieże z klocków, rysuje koło, kreski pionowe, precyzyjnie chwyta drobne przedmioty (chwyt pęsetkowy). Wszystkie te osiągnięcia sprawiają, że dziecko, naśladując dorosłych, jest w stanie nauczyć się różnych umiejętności, które zwiększają jego samodzielność w życiu codziennym.

Czynniki ryzyka w okresie wczesnodziecięcym

Rodzice, opiekunowie obserwując swoje dzieci mogą zauważyć, że różnią się one między sobą dynamiką rozwoju, charakterem zmian rozwojowych, tempem opanowywania poszczególnych umiejętności. To jak dziecko poradzi sobie z wymaganiami tego okresu rozwojowego zależne jest od wielu czynników - w naszej pracy omówimy te, które uważamy za najistotniejsze. Od momentu poczęcia płód narażony jest na działanie czynników, mogących potencjalnie zaburzyć jego rozwój. Wśród nich można wymienić między innymi czynniki genetyczne oraz pozagenetyczne (Tab. 1).

CZYNNIKI GENETYCZNE

CZYNNIKI POZAGENETYCZNE

  • aberracje chromosomów (np. zespół Downa)
  • mutacje monogenowe (np. zespół Marfana)
  • mutacje poligenowe
  • wirusy, bakterie, pasożyty
  • promieniowanie (X, UV)
  • toksyny (alkohol, nikotyna, leki)
  • niedotlenienie, niedożywienie matki
  • stres
  • choroby matki (np. cukrzyca)

CZYNNIKI OKOŁOPORODOWE

  • poród przedwczesny lub opóźniony
  • powikłania (przodujące łożysko, nieprawidłowe ułożenie, krwotok)
  • zabiegi położnicze (użycie kleszczy lub vacuum)

Czynniki wymienione w powyższej tabeli nie stanowią wyczerpującej listy, są pewną formą skrótowego przedstawienia obszernego tematu, z uwzględnieniem tych najczęściej występujących. Należy pamiętać, że okresem, szczególnej wrażliwości płodu na szkodliwe czynniki jest pierwszy trymestr ciąży, kiedy kształtują się organy wewnętrzne dziecka, a jego odporność jest zbyt mała, aby zminimalizować patogenne działanie tych czynników. Przyjmujemy, że kluczowym elementem dla prawidłowego rozwoju dziecka jest jego relacja z najbliższymi opiekunami. Dlatego czynniki wypływające z tej relacji stanowią drugą ważną grupę. Istotne jest przede wszystkim to, jakie cechy posiada osoba, która na co dzień opiekuje się dzieckiem. Schaffer (1987) uważa, że warunkiem prawidłowego rozwoju jest wrażliwość opiekunów, rodziców. Co w praktyce oznacza określenie "wrażliwy opiekun"? Wrażliwość jest pewnego rodzaju czułością, otwartością opiekuna na małego człowieka. Jest to zdolność do odczytywania sygnałów płynących z zachowań dziecka, a także możliwość adekwatnego reagowania na dziecko. Umiejętność określenia aktualnych stanów psychofizycznych dziecka jest niezbędna do prawidłowego zaspakajania podstawowych potrzeb: fizjologicznych (snu, łaknienia, itp.) oraz psychicznych (więzi, bliskości, bezpieczeństwa). Zaspokajanie potrzeb biologicznych we wczesnym dzieciństwie wiąże się z bliskim i częstym kontaktem z matką, która karmi i pielęgnuje dziecko. Relacja ta może być dla dziecka podstawową formą zapewnienia poczucia bezpieczeństwa, więzi i stabilności. Natomiast brak zaspokojenia potrzeb fizjologicznych i psychicznych wywołuje negatywne stany emocjonalne i lęk, że taka sytuacja frustracji może wystąpić w przyszłości. Długotrwała frustracja potrzeb może doprowadzić do zaburzeń rozwoju w formie opóźnień oraz licznych nieprawidłowości w funkcjonowaniu emocjonalnym i społecznym (np. nadmierny niepokój, lęk przed kontaktami społecznymi, wycofanie z interakcji, itp.) Kształtująca się sprawność powoduje wzrost niezależności dziecka, a co za tym idzie, dużą potrzebę podkreślania autonomiczności w codziennym funkcjonowaniu (zabawie, życiu rodzinnym). Formowanie się autonomii wymaga od dziecka zapanowania nad własnymi impulsami, w oparciu o wzorce, jakie prezentują rodzice. Dążenie dziecka do autonomiczności, może powodować wiele konfliktów w najbliższym otoczeniu, które nie jest gotowe na nagle pojawiające się przejawy indywidualności trzylatka, w postaci krzyku, buntu, głośnego płaczu. Konflikt dotyczy również dziecka, które nie jest w stanie zrozumieć, dlaczego rodzice, opiekunowie przeciwstawiają się jego woli, przejmują kontrolę nad jego pomysłami i pragnieniami. Brak umiejętności stawiania granic, konsekwencji oraz wyraźnego wskazywania dziecku, co wolno, a czego nie, w poważnym stopniu zakłóca poczucie bezpieczeństwa i stabilizacji malucha. Ważne jest też, aby dorosły stawiając wymagania wychowawcze czynił to w sposób przemyślany i rozsądny, mając na uwadze aktualne możliwości dziecka, a nie własne marzenia i ambicje. Bardzo ważnym zadaniem rozwojowym w tym okresie jest nauka kontroli potrzeb fizjologicznych. Umiejętność ta często budzi wiele emocji u rodziców i najbliższych, którzy obserwują kolejne, często nieudane próby dziecka zapanowania nad potrzebami wydalania. Istotne jest właśnie to, jak będziemy reagować na sukcesy i porażki dziecka w tej sferze. Zawstydzanie, porównywanie do innych dzieci, czy karanie może spowodować, że dziecko będzie reagowało lękiem na każdą sytuację związaną z wydalaniem. W efekcie mogą pojawić się zaparcia, lęk przed ubikacją (nocnikiem) oraz moczenie nocne.

Pomoc psychologiczna

Pomoc psychologiczna w okresie wczesnego rozwoju dziecka w dużej mierze polega na odpowiednim przygotowaniu rodzica, jego edukacji w zakresie odpowiedniej stymulacji na poszczególnych etapach i w poszczególnych obszarach. Jeśli psycholog zaobserwuje nieprawidłowości w zakresie rozwoju psychomotorycznego jego rola polega na wskazaniu rodzicom i opiekunom, w jaki sposób mogą oni poprzez codzienną pielęgnację, zabawę i stymulację wspomóc opóźnione sfery rozwojowe. Czasami trzeba rodzicom konkretnych wskazówek. Zdarza się, że już na wczesnym etapie należy zalecić opiekę rehabilitanta (np. w przypadku dzieci zaniedbanych i opóźnionych ruchowo, chorych neurologicznie) lub logopedy (np. w przypadku dzieci z ORM - Opóźnionym Rozwojem Mowy, rozszczepem podniebienia). Pomagamy ustalić jakiej stymulacji i jakiego rodzaju bodźców dziecko potrzebuje na danym etapie, korygujemy nieprawidłowe wzorce, pomagamy kształtować właściwe postawy wychowawcze. Wraz ze wzrostem i rozwojem dziecka pojawiają się kolejne problemy rozwojowe, takie jak potrzeba autonomii, ale i idąca za nią konieczność wyznaczenia granic, trening czystości, pojawienie się rodzeństwa, powrót matki do pracy itp. Mogą się też ujawnić jakieś opóźnienia w zakresie mowy, lokomocji, koordynacji wzroku, ruchu czy nieprawidłowości w sferze indywidualno - społecznej. Zalecenia i postępowanie terapeutyczne ustala się indywidualnie gdyż każde dziecko i każda rodzina jest inna, zapewnia dziecku nieco inne warunki do rozwoju fizycznego, emocjonalnego i społecznego, może też generować inne czynniki, które temu prawidłowemu rozwojowi zagrażają. Część nieprawidłowości da się uniknąć. Dziecko nie rodzi się niegrzeczne, nieposłuszne, rozkapryszone, wymuszające czy nerwowe lecz staje się takim poddane wpływom z zewnątrz. Pamiętajmy jednak, że nie ma rodziców idealnych. Każdy popełniać może błędy. Bądźmy jednak otwarci i czujni, by w porę konsekwentnie te błędy dostrzec i pomóc się dziecku z nimi uporać.

Literatura

  • Hurlock, B. E. (1985). Rozwój dziecka. T.1. Warszawa: PWN.
  • Przetacznik-Gierowska, M., Tyszkowa M. (2000). Psychologia rozwoju człowieka. T. 2. Warszawa: PWN.
  • Schaffer, H. R. (1989). Wczesny rozwój społeczny. W: Brzezińska, A., Lutomski G. (red.) Dziecko w świecie ludzi i przedmiotów. Poznań: Zysk i S-ka.